Almanya, Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan, iltica talepleri reddedilen kişilerin Avrupa Birliği sınırları dışındaki bölgelerde kurulacak geri gönderme merkezlerine nakledilmesine ilişkin hazırlıklarını somut bir aşamaya taşıyor. Fransız haber ajansı AFP'nin diplomatik kaynaklara ve konuya yakın çevrelere dayandırdığı bilgilere göre, söz konusu beş üye ülke, bir Afrika ülkesi olan Ruanda ile pazartesi günü resmi bir göç mutabakatı imzalayacaklarını açıklamaya hazırlanıyor. Bu gelişmeyle birlikte Ruanda, bu nitelikteki bir sınır dışı merkezine ev sahipliği yapan ilk devlet konumuna gelebilir. Planlanan bu mekanizma, Avrupa Birliği'nin katılaşan göç politikalarının devamı şeklinde değerlendiriliyor. Birlik üyeleri, benzer merkezlerin kurulmasının önünü açan göç kurallarının sertleştirilmesine geçen ekim ayında nihai onay vermişti. Birlik dışındaki üçüncü ülkelerde hayata geçirilmesi öngörülen bu merkezlere, Avrupa Birliği içinde iltica başvuruları olumsuz sonuçlanan ancak menşe ülkelerine gönderilemeyen bireylerin yerleştirilmesi planlanıyor. Bu sürecin işleyebilmesi için en az bir üye devlet ile ev sahibi üçüncü ülke arasında resmi bir anlaşma yapılması gerekiyor. Yeni düzenlemenin hukuki zeminini, Avrupa Parlamentosu ile üye devletlerin müzakerecilerinin haziran ayında mutabakata vardığı Avrupa Birliği Geri Gönderme Tüzüğü oluşturuyor. İlgili tüzüğe göre, anlaşma imzalanacak ülkenin uluslararası hukuka uygun biçimde insan hakları normlarına ve ilkelerine riayet etmesi bekleniyor.
Söz konusu planların hukuki geçerliliği ise henüz netlik kazanmış değil. Buna rağmen, Avrupa Birliği Adalet Divanı'nda nisan ayında kaleme alınan hukuki bir mütalaada, İtalya'nın Arnavutluk'ta faaliyete geçirdiği tartışmalı merkezlerin Birlik hukukuyla çelişmediği tespiti yapıldı. İlgili mütalaaya göre, Birlik hukuku üye devletlerin kendi coğrafi sınırları dışında bu tip tesisler kurmasını ilkesel olarak yasaklamıyor. Ancak bu durum için merkezlerde tutulan kişilerin hukuki danışmanlık ve tercüme hizmetlerinden yararlanmaya devam etmesi, aileleri ve yetkili mercilerle iletişim kurabilmesinin temin edilmesi şart koşuluyor. Birlik yargıçları kararlarında bu nevi hukuki görüşleri sıklıkla dikkate alıyor. Almanya; Danimarka, Hollanda, Avusturya ve Yunanistan ile koordinasyon içinde, özellikle Afrika devletleriyle geri gönderme merkezlerinin tesisi konusunda temaslarda bulundu. Eylül ayının ilk günlerinde Danimarka'nın başkenti Kopenhag'da gerçekleştirilen zirvede, yıl sonuna kadar Birlik dışı bir üçüncü devletle bu tesislerin kurulmasına yönelik bir mutabakat zaptı imzalanması hedefi konuldu.
İtalya, Arnavutluk'ta açtığı merkezlerle bu alanda öncülük ederken Fransa gibi bazı üye ülkeler benzer tesisler inşa etmeyi düşünmüyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, haziran ayında yaptığı bir değerlendirmede, bu uygulamanın ne verimli olduğuna ne de temel ilkelerle uyuştuğuna inandığını belirterek tasarıya karşı çıkmıştı. Birleşik Krallık'ta ise o dönem İşçi Partisi lideri Keir Starmer yönetimindeki kabine, Yüksek Mahkemenin benzer bir mekanizmayı hukuka aykırı bulmasının ardından 2024 yılında bu projeden vazgeçmişti. Eski muhafazakar Başbakan Boris Johnson'ın kabinesi, 2022 yılında Ruanda ile Manş Denizi'ni aşarak ülkeye gelen belgesiz göçmenlerin bu ülkeye nakledilmesini öngören bir protokol imzalamıştı. Fakat bu anlaşma, sığınmacıların iltica talepleri Birleşik Krallık'ta incelenmeden sınır dışı edilmelerini kapsıyordu. Starmer'ın halefi Andy Burnham ise beş üye ülkenin son hamlesini yakından takip ettiğini belirtti. Ruanda yönetimi, ağustos ayının sonunda Alman ve diğer Avrupa ülkelerinden heyetlerle geri gönderme merkezleri tesisi hususunda müzakereler yürütüldüğünü teyit etmişti. Basına yansıyan bilgilere göre İtalya da Ruanda ile olası bir anlaşmaya olumlu yaklaşıyor. Olası tesisler arasında, Ruanda'nın başkenti Kigali'ye yaklaşık 60 kilometre mesafedeki Gashora transit merkezi öne çıkıyor. Bu tesiste 2019 yılından bu yana Libya'da mahsur kalan göçmenler barınıyor. Diğer taraftan Almanya Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı, 2025'in ilk aylarında Ruanda ile yapılması planlanan hükümetler arası istişareleri iptal etmişti. Bu kararın temelinde, Ruanda'nın destek verdiği M23 milislerinin Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki Goma şehrini ele geçirme hedefli taarruzları yer alıyordu. Uganda ve Özbekistan da alternatif merkezler olarak telaffuz edilse de diplomatik çevreler en güçlü ihtimalin Ruanda olduğunu belirtiyor.
İnsan hakları savunucuları ve kilise destek grupları, bu tasarıların göç olgusunun kriminalize edilmesine zemin hazırlayabileceği yönünde ikazlarda bulunuyor. Uluslararası Kurtarma Komitesi'nden Marta Welander, Birlik düzenlemesinin Birlik topraklarının haricinde cezaevi yapılarını andıran yerlerde tecrit altında tutma pratiğini sıradanlaştırdığı izlenimini uyandırdığını ifade etti. Welander, bireylerin zulüm, işkence veya daha ağır muamelelerle karşılaşabilecekleri ülkelere geri gönderilebileceği uyarısını yaptı. Katolik Kilisesi bünyesindeki Caritas yardım kuruluşu da uygulama neticesinde ilgili kişilerin keyfi ve belirsiz sürelerle alıkonularak hukuki bir boşluğa itilebileceğini belirtti. Çocuk hakları kuruluşu Save the Children, tasarlanan geri gönderme merkezlerindeki belirsizlik iklimine dikkat çekerek bu tesislerin ciddi çocuk hakları ihlallerine kapı aralayabileceğini kaydetti. Uluslararası Af Örgütü Avrupa Kurumları Ofisi Direktörü Eve Geddie de projeleri eleştirerek bu merkezlerin nerede kurulursa kurulsun mahiyeti gereği keyfi gözaltı, işkence, kötü muamele ve zorla menşe ülkeye iade dahil olmak üzere ağır insan hakları ihlalleri barındırdığına işaret etmişti. Geddie, bu tesislerin pratikte gözaltı ve sınır dışı süreçlerinin başka devletlere havale edildiği insan hakları odaklı karanlık noktalara dönüşme riskinin gerçek olduğunu dile getirmişti.