"Bugün itibarı ile çıktım borsadan. Hem para hem sağlık gidiyor", "Sattım çıktım, borsadan ve riskli fonlardan", "Bir daha asla geri dönmemek üzere geçen hafta kol kesip çıktım, şükür iyi ki çıkmışım", "Zaman maliyeti hariç %20 zararla çıktım borsadan, kalanlara Allah sabır versin."
Son günlerde sosyal medya platformlarında paylaşılan bu ifadelerin benzerleri çeşitli Telegram gruplarında da görülüyor.
İstatistiki göstergeler, fon krizinin patlak vermesinden bu yana borsadaki yatırımcı adedinde yüz binleri bulan bir gerileme gerçekleştiğini ortaya koyuyor.
Piyasa uzmanları ise bu tablodan daha kritik olan unsurun şirket değerlemelerindeki gerileme olduğuna işaret ediyor.
Her ne kadar son zamanlarda bir toparlanma eğilimi gözlense de endeks, fon krizinin öncesindeki değerlerin oldukça altında seyrediyor.
Bu gelişmelerin piyasa açısından taşıdığı anlam, krizin borsadaki derinliği ve geleceğe yönelik olasılıklar BBC Türkçe tarafından veriler ve uzman görüşleri üzerinden mercek altına alındı.
Uzman değerlendirmeleri, fon piyasasındaki sarsıntının borsaya birden çok yönden hasar verdiğini ortaya koyuyor.
Konuya ilişkin görüşlerini paylaşan East Capital Kıdemli Danışmanı Emre Akçakmak, "Borsayı hepimizin gördüğü gibi olumsuz etkiledi" diyerek şu ifadeleri kullanıyor:
"Bu beklenmiyordu demek doğru olmaz ama etki alanının beklenenden daha geniş olduğunu söyleyebiliriz."
Ekonomist Prof. Dr. Evren Bolgün de yaşanan krizden doğrudan etkilenen 455 bin yatırımcı bulunduğunu anımsatarak, durumdan genel olarak zarar gören Borsa İstanbul (BİST) yatırımcısı adedinin bu rakamın da üzerine çıktığını aktarıyor.
Ağustos ve Eylül ayı başlarında Borsa İstanbul endeksi 15.000 puan dolaylarında bulunuyordu.
Fon krizinin gelişmesiyle birlikte sert bir düşüş süreci başladı.
Endeks, 2 Kasım tarihine gelindiğinde yaklaşık 10.600 seviyesine dek geriledi.
Bu tablo, yüzde 25'i aşan bir değer kaybına işaret ediyor.
Son günlerde endekste yeni bir yükseliş grafiği izleniyor.
Fakat gelinen aşamada Ağustos ayı düzeylerinden hâlâ uzak bir noktada bulunuluyor.
Nitekim endeks 10 Kasım günü yaklaşık 11.660 puan seviyesinde seyretti.
Süreç boyunca borsa tarafındaki yatırımcı sayısındaki erime de dikkat çeken bir başka gösterge oldu.
Merkezi Saklama ve Veri Depolama Kuruluşu'nun (MKK) Veri Analiz Platformu (VAP) üzerinden 9 Kasım'da sunulan resmi verilere göre, borsada kayıtlı yatırımcı miktarı 6 milyon 530 bin düzeyinde gerçekleşti.
Bu yatırımcıların 6 milyon 499 bin 284'lük kısmını yerli, 33 bin 57'sini ise yabancı yatırımcılar oluşturuyor.
MKK'nın daha önceki bültenlerindeki kayıtlara bakıldığında 31 Ağustos'ta 6 milyon 810 bin olan yatırımcı sayısının, 30 Eylül'de 6 milyon 700 bine gerilediği görülüyor.
Söz konusu veriler, kriz döneminde borsa pay piyasasından çekilen toplam kişi sayısının yüz binleri aştığını gösteriyor.
BBC Türkçe'ye açıklamada bulunan üç küçük yatırımcı da fon krizine duydukları tepkiyi dile getiriyor.
İsmini paylaşmak istemeyen bir öğretmen, son dönemde kayyum yönetimine geçen Peker GYO hisselerindeki zararlarının karşılanması yönünde çaba harcadıklarını ifade ediyor.
İlgili yatırımcı, mağduriyetler giderildikten ve son dönemde ucuzlayan hisselerindeki zararları telafi edildikten hemen sonra borsadaki işlemlerini tamamen sonlandırmak istediğini belirtiyor.
"Bir daha da asla borsaya girmem" sözleriyle yaşadığı güven problemine değinen yatırımcı, varlıklarını döviz yahut altın gibi araçlarda değerlendirmeyi planladığını aktarıyor.
Özel sektör çalışanı olan bir diğer yatırımcı ise Tera fonundaki yatırımlarında zarar oluştuğunu, tutarın görece düşük olması sebebiyle son ödemeyle birlikte durumun kabaca dengelendiğini, buna karşın sisteme güven duymakta zorlandığını bildiriyor.
Serbest meslek sahibi üçüncü bir küçük yatırımcı da süreci "hırsızlık" olarak nitelendirip sert tepki gösterirken, yüksek enflasyon karşısında küçük çaplı borsa işlemlerini sürdüreceğini, fakat yalnızca büyük ölçekli şirketlerin paylarında alım satım yapacağını vurguluyor.
East Capital Kıdemli Danışmanı Emre Akçakmak, kriz süreçlerinde yatırımcı kesimin daha sağlam limanlara yönelme refleksi gösterdiğini ifade ederek şöyle devam ediyor:
"Genel çerçevede borsadan çıkıp daha güvenli limanlara yönelen yatırımcılar olacaktır. Borsada yatırım yapmaya devam eden yatırımcıların da değerlemeleri anlamlı ve çekici olan daha büyük şirketlere yöneleceğini söyleyebiliriz."
Ekonomist Prof. Dr. Evren Bolgün ise mevcut kayıplarının telafi edilmesini bekleyen bir grup bulunduğunu, endeksin biraz daha güçlenmesi durumunda bu kesimin de satış yaparak çıkış yapabileceğini kaydediyor.
Merkez Bankası verileri üzerinden değerlendirmede bulunan Prof. Dr. Bolgün, son haftalarda banka mevduatlarında yaşanan genişlemeyi doğrudan fon krizinin oluşturduğu etkilere bağlıyor.
Nitekim Merkez Bankası Başkanı Fatih Karahan da 6 Ekim tarihindeki konuşmasında, fon piyasasındaki gelişmelerin yaşandığı dönemde mevduat hacminin yaklaşık 800 milyar TL düzeyinde arttığını duyurmuştu.
Borsa İstanbul'daki toplam yatırımcı portföyü 2019 senesinde 1 milyon 989 bin iken, bu sayı 2021'de 2 milyon 355 bine, 2022'de 3 milyon 784 bine ve 2023 yılında 7 milyon 644 bine kadar tırmanmıştı.
Bu yükselişin o dönem uygulanan iktisadi politikaların bir neticesi olduğunu savunan Prof. Dr. Bolgün, piyasadaki aktörlerin çoğunluğunu küçük yatırımcılar oluştursa da piyasanın ana yönünün bu kesimden ziyade sayıları yaklaşık 30 bin civarında olan büyük yatırımcılar tarafından çizildiğini aktarıyor. Bu sebeple yatırımcı sayısındaki erimenin önemli olduğunu, fakat asıl kritik meselenin şirketlerin maruz kaldığı değer kayıpları olduğunu ifade ediyor.
Bu zaman zarfında pay senetlerinde genele yayılan sert kayıplar görüldü.
Söz konusu düşüş trendi sadece fonla doğrudan ilintili şirketlerle sınırlı kalmayıp borsa geneline yayıldı.
Günlük dinamiklere bağlı olarak farklılıklar gösterse de uzmanlar, şirketlerin toplam piyasa değerindeki kaybın on milyarlarca dolarlık boyuta ulaştığını hesaplıyor.
"Şirketlerin değeri ciddi ölçüde ucuzladı" değerlendirmesinde bulunan Prof. Dr. Bolgün, şu açıklamayı yapıyor:
"Borsa her yerde böyledir; hızlı düşer, yavaş çıkar. Onu yerine koymak aynı hızda olmuyor yani çıkış biraz zaman alıyor. Onun için de şeffaflık, güven, yabancı yatırımcının teveccühü gibi bir sürü unsurlar var."
Borsanın bundan sonraki rotasına dair görüşlerini paylaşan Emre Akçakmak, sürmekte olan soruşturmaların gölgesinde kesin öngörülerde bulunmanın zor olduğunu ifade ediyor.
Son günlerde görülen yukarı yönlü hareketleri olağan karşılayan Akçakmak, piyasada yükseliş ve geri çekilmelerin birbirini izleyeceğini belirtirken genel süreci şu sözlerle özetliyor:
"Biz iki ay önce buz dağının sadece görünen kısmından haberdar olduk. Zaman içinde biraz daha aşağılara doğru inilmeye başlandı. Yani çok kapsamlı bir soruşturma var gibi görünüyor. Ama biz hâlâ buzdağının aşağısının büyüklüğünü anlamaya çalıştığımız bir ortamdayız."
"Borsada piyasa değerine yükselmiş olan hisselerin ve tasfiyeye konu olan fonlarda yatırım yapılan hisselerin düştüğünü gördük. Bu zaten sürecin doğal bir sonucuydu ama bu negatif ortamda bu hisselerle beraber kurunun yanında yaşın da yandığını ve birçok hissenin aşağı geldiğini gördük. Borsada biraz taşların yerine oturmasını beklediğimiz bir dönemdeyiz."
Akçakmak geçmiş dönem tecrübelerine atıfta bulunarak 2001 senesindeki bankacılık krizine değiniyor:
"2000'lerin başındaki bankacılık krizi ve daha sonra bankacılık sisteminin yeniden yapılandırması gibi olumlu bir resme de yönelebiliriz. Bunları izleyeceğiz. Ama gördüğümüz ilk sinyaller şu anda her ne kadar geç kalınmış olsa da bu sürecin başladığı ve bazı noktalarda biraz daha ciddi adımların atıldığı yönünde."
Piyasadaki dalgalı görünüme karşın Prof. Dr. Evren Bolgün, "Bir takım sıkıntılar var ama borsa açısından tabi şey yani bu yani en kötüyü gördük mü diye soracak olursanız, yani büyük ihtimalle gördük gibi kısa vade için" ifadelerini kullanıyor.
Bundan sonraki sürecin adil ve şeffaf prensiplerle sürdürülmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Bolgün, fon kaynaklı zararların telafi edilmesinin önemine dikkat çekiyor.
Uzun vadeli perspektifte ise ABD merkezli Morgan Stanley Capital International (MSCI) kuruluşunun Haziran 2027'de vereceği karara giden süreçte uygulanacak politikaların belirleyici olacağını aktarıyor.
MSCI, küresel düzeyde borsa endeksleri oluşturan en etkin finansal kuruluşlar arasında kabul ediliyor.
Şirketin hazırladığı endeksler, belirli hisse gruplarının genel gidişatını yansıtan başlıca referanslar olarak kullanılıyor.
Dünyanın önde gelen büyük fonları, şirket ve ülke tercihlerinde MSCI göstergelerini temel referans alıyor.
MSCI kuruluşu 15 Ekim tarihinde, Türkiye hisse senedi piyasası endekslerindeki muhtelif işlemleri yeni bir karara kadar durdurma yoluna gitmişti.
Kararın arka planında gerekçe olarak "Fon holdingleri ile yakın ilişkili bazı küçük ölçekli şirketler arasındaki muhtemel koordineli satışlara dair kurumsal yatırımcılar tarafından dile getirilen ciddi endişeleri" işaret edilmişti.
Kuruluştan yapılan bilgilendirmede, söz konusu durumun "Halka açıklık oranlarının güvenilirliğine ve piyasa bütünlüğüne zarar verdiği" aktarılmıştı.
MSCI'nin bir sonraki periyodik değerlendirmesini Haziran ayı içerisinde gerçekleştirmesi öngörülüyor.
Bu kararın ardından Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek de X hesabı üzerinden konuya dair bir değerlendirme paylaştı.
Şimşek, 16 Ekim tarihli paylaşımında, "Uluslararası endeks sağlayıcıların değerlendirmelerini de dikkate alarak Sermaye Piyasası Kurulu'nun düzenlemeleriyle bilgi akışı güçlendi, nihai pay sahipliği daha şeffaf hale geldi" ifadelerine yer verdi.