İklim aktivisti Greta Thunberg'in her yıl düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı'nı (COP) "ikiyüzlülükle" ve "lobicilerle dolu olmakla" suçlaması büyük yankı uyandırdı.
Üstelik, COP31 için Antalya'ya gelen Thunberg bu eleştirileri dile getiren tek isim değil. Son yıllarda COP zirveleri ev sahibi hükümetlerin tutumuna da bağlı olarak geniş ölçekte protesto ediliyor.
İklim aktivistleri konferansta petrol lobicilerinin varlığını, ülkelerin bir türlü üzerinde uzlaşamadığı kararları ve anlaşmaların bağlayıcılığı noktasında giderek daha sert eleştirilerde bulunurken, Thunberg'in 2021'den bu yana ilk kez iklim müzakerelerine katılması umutları yeşertti.
Peki Türkiye'nin ev sahipliğinde gerçekleşen COP31, iklim zirvelerine yönelik eleştirilere cevap verebilecek mi? İşte tartışmalarla ilgili bilinmesi gerekenler:
COP özetle 1994’te kabul edilen BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (UNFCCC) en üst karar alma organı.
1995’te Almanya’nın başkenti Berlin’de başlayan COP konferansları bugüne dek çeşitli kazanımlara imza attı. Ancak değerlendirmelerin çoğuna göre bu toplantılarda tarafların karar verme kabiliyeti ve hızı beklenenden daha az oldu.
1988'de kurulan BM organı Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) iklim kriziyle ilgili bilimsel verileri devamlı güncelleyerek yayımladığı raporlarla Taraflar Konferansı’nda alınan kararlara rehberlik eden yegane organ.
En önemli kararların alındığı konferanslar ise kısaca şu şekilde:
COP1 / Berlin, 1995: İlk konferansta imzacılar küresel ısınmayı kontrol altında tutmak için her yıl toplanma kararı aldı.
COP3. / Kyoto, 1997: Bu konferansta aşağıda daha ayrıntılı bahsedeceğimiz Kyoto Protokolü kabul edildi.
COP15 / Kopenhag, 2009: Küresel ısınmayı 2 santigrat derecenin altında tutma hedefi onaylandı ve gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeleri uzun vadede finanse etmeyi taahhüt etti.
COP21 / Paris, 2015: 20 yıllık müzakerelerin ardından yine ileride ayrıntılandırılacak Paris İklim Anlaşması oybirliğiyle kabul edildi.
COP22 / Marakeş, 2016: Paris Anlaşması, çoğu ülke tarafından onaylandıktan sonra, zirveden birkaç gün önce yürürlüğe girdi.
1997'de Japonya'da düzenlenen COP3'te kabul edilen Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkelere hukuken bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri getirdi. Ancak sistemin önemli sorunları vardı: ABD, dönemin en büyük emisyon üreticilerinden biri olmasına rağmen protokolü onaylamadı. Gelişmekte olan büyük ekonomilere aynı tür bağlayıcı hedeflerin getirilmemesi de tartışma yarattı.
2000'de Lahey'de düzenlenen COP6, Kyoto'nun uygulama kuralları üzerindeki anlaşmazlıklar nedeniyle sonuçsuz kaldı. 2001'de ise George W. Bush yönetiminin Kyoto Protokolü'nü reddetmesi, uluslararası iklim rejiminin güvenilirliğini ciddi biçimde sarstı.
Bu yıl yayımlanan akademik bir çalışma, COP sisteminin ilk büyük meşruiyet krizini tam da 2000-2001 dönemine yerleştiriyor.
2009'daki Kopenhag Zirvesi ise COP'lara yönelik eleştirilerin küresel ölçekte görünür hâle geldiği en önemli toplantılardan biriydi. Zirveden beklenti, Kyoto sonrasındaki dönemi düzenleyecek kapsamlı ve hukuken bağlayıcı bir iklim anlaşmasının kabul edilmesiydi. Ancak ülkeler bu hedefe ulaşamadı.
Konferansta ABD, Çin ve diğer büyük ekonomiler arasında emisyon azaltım yükümlülükleri konusunda uzlaşma sağlanamadı.
Ayrıca yoksul ülkeler, müzakerelerin dar bir ülke grubunun kontrolüne geçtiğini ve sürecin şeffaf olmadığını savundu. Gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı vaatlerine ilişkin güven veremedi.
Gerçekten de Kopenhag'da gelişmiş ülkeler, 2020'ye kadar yılda 100 milyar dolar iklim finansmanı sağlama hedefini koymuştu. Ama bu hedefe zamanında ulaşılamadı.
Düşünce kuruluşu Brookings Institution'ın analizine göre Kopenhag başarısızlığı, uluslararası iklim diplomasisinin meşruiyetine ciddi zarar verdi.
2015'te Paris'te düzenlenen COP21, Paris Anlaşması sayesinde Kopenhag'ın ardından kaybedilen güveni kısmen onardı.
Konferansta neredeyse bütün ülkeler, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi seviyelerin 2 derece altında tutma ve 1,5 derece ile sınırlandırmaya çalışma hedefinde birleşti.
Bu doğrultuda ülkeler kendi ulusal emisyon azaltım hedeflerini belirlemeye ve bunları zaman içinde güçlendirmeyi taahhüt etmeye başladı. Ancak uluslararası bir yaptırım mekanizması kurulmadı.
Böylece eleştirilerin yönü de değişti. 2009'da ülkelerin anlaşamamasına yönelik başlayan eleştiriler, Paris'ten sonra ülkelerin anlaştıkları hedefleri gerçekleştirememesine odaklanır hale geldi.
2019'da Madrid'de düzenlenen COP25, iklim aktivizminin yükseldiği bir dönemde gerçekleşti. Artık COP zirvelerine yönelik eleştiriler eylemliliğe dönüşmüştü.
Greta Thunberg'in öncülüğündeki gençlik hareketi ve Fridays for Future (Gelecek İçin Cumalar) protestoları, hükümetlerin daha hızlı harekete geçmesi yönündeki baskıyı artırmıştı.
Buna rağmen zirve, emisyon azaltım hedeflerini güçlendirecek yeterli ilerlemeyi sağlayamadı. Uluslararası karbon piyasalarının kuralları üzerinde de uzlaşma sağlanamadı.
Hatta BM Genel Sekreteri António Guterres, 15 Aralık 2019'da yaptığı açıklamada COP25'ten hayal kırıklığı duyduğunu belirtti. Uluslararası toplumun emisyon azaltımı, uyum ve finansman konularında daha iddialı davranmak için önemli bir fırsatı kaçırdığını söyledi.
2021 yılında Glasgow'da yine yoğun protestoların gölgesinde düzenlenen COP26'nın en tartışmalı yönlerinden biri nihai metinde yer alan bir ifadeydi.
Nihai metinde kömür enerjisinden aşamalı çıkış anlamına gelen "phase-out" yerine, kullanımın aşamalı azaltılması anlamına gelen "phase-down" ifadesi benimsendi.
Hindistan'ın son aşamada talep ettiği ve Çin'in de desteklediği bu değişiklik, kömür kullanımının tamamen sonlandırılmasını isteyen ülkelerin tepkisini çekti. COP26 Başkanı Alok Sharma, sonuç oturumunda yaşananlardan dolayı özür dilerken duygulandı.
Bu tartışma, COP sisteminin temel sorunlarından birini görünür kıldı: Kararlar uzlaşmayla alındığı için büyük fosil yakıt tüketicileri daha güçlü ifadelerin kabul edilmesini engelleyebiliyor.
Bununla birlikte Glasgow İklim Paktı, kömürün azaltılmasını ve verimsiz fosil yakıt sübvansiyonlarının kaldırılmasını açıkça gündeme taşıyan ilk COP kararlarından biri oldu.
2022 yılında Mısır'da düzenlenen COP27'de ise iki önemli kırılma noktası gündeme geldi. Bunlardan biri fosil yakıt lobicilerinin yoğun katılımı, diğeri ise protestoların baskılanmasıydı.
Konferansta bir yandan iklim krizinden en ağır etkilenen gelişmekte olan ülkelere destek sağlamak üzere kayıp ve zarar fonunun kurulması kararlaştırıldı. Bu, iklim adaleti savunucuları açısından tarihi bir kazanımdı. Diğer yandan fosil yakıt sektörünün zirvedeki varlığı yoğun eleştiri aldı.
Global Witness, Corporate Accountability ve Corporate Europe Observatory tarafından yapılan araştırmada, zirveye erişim hakkı verilen en az 636 fosil yakıt lobicisi tespit edildi. Bu sayı bir önceki COP'a göre yüzde 25'ten fazla artmıştı.
Araştırmaya göre fosil yakıt lobicilerinin sayısı, iklim krizinden en çok etkilenen 10 ülkenin toplam temsilci sayısından fazlaydı.
Mısır'daki sivil toplum üzerindeki kısıtlamalar da protesto hakkı ve katılım özgürlüğü açısından eleştirildi. Mısır konferansından sonra protestolar, benzer kısıtlamalar nedeniyle eski yoğunluğuna ulaşamadı.
Bir sonraki yıl Dubai'de düzenlenen COP28'de ise petrol lobisi tartışmaları iyice ayyuka çıktı. Zira zirvenin başkanlığına getirilen Sultan Al Jaber, aynı zamanda Birleşik Arap Emirlikleri'nin devlet petrol şirketi ADNOC'un CEO'suydu.
Ayrıca Global Witness öncülüğündeki analizde, COP28'e erişim hakkı verilen en az 2.456 fosil yakıt lobicisi tespit edildi.
Öte yandan, COP28'de önemli bir diplomatik ilerleme de sağlandı: Nihai anlaşmada ilk kez fosil yakıtlardan uzaklaşılması gerektiği açıkça belirtildi. Buna karşılık bağlayıcı bir çıkış takvimi belirlenmedi.
Sonraki yıl Azerbaycan'daki COP29'a ise finansman sorunlarıyla ilgili tartışmalar damga vurdu.
Zirvenin sonunda gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olan ülkelere yönelik yıllık iklim finansmanını 2035'e kadar en az 300 milyar dolara çıkarması kararlaştırıldı. Ayrıca kamu ve özel sektör kaynaklarından yıllık 1,3 trilyon dolarlık daha geniş bir finansman hedefi ortaya kondu. Ancak Hindistan ve iklim krizine karşı kırılgan ülkeler başta olmak üzere çok sayıda ülke, 300 milyar dolarlık tutarı yetersiz buldu.
COP29'da ayrıca en az 1.773 fosil yakıt lobicisinin bulunduğu tespit edildi. Zirvenin petrol ve doğal gaz üreticisi Azerbaycan'da yapılması da çıkar çatışması tartışmalarını sürdürdü.
Ve son olarak geçen yıl, Brezilya'nın Amazon bölgesindeki Belém kentinde düzenlenen COP30, iklim adaleti açısından eleştirileri dindirmeyi hedeflese de, özellikle fosil yakıtlardan çıkış konusunda beklentileri karşılayamadığı gerekçesiyle eleştiri toplamayı sürdürdü.
Bu yıl Antalya'da düzenlenen COP31 zirvesinde ise ana gündem maddeleri arasında elektriğin tüketimdeki payını artırmak, atıkları azaltmak, yeşil projelerin finansmanı ve orman yangınları gibi başlıklar var.
Suudi Arabistan veya Azerbaycan'ın aksine Türkiye dünyanın fosil yakıt devlerinden biri değil. Ancak kömür politikaları nedeniyle eleştiriliyor.
Zira hem Türkiye'nin hem de ortağı Avustralya'nın kömür, petrol ve doğalgazdan çıkış için ulusal bir takvimi yok. Türkiye'nin yenilenebilir enerji yatırımlarındaki artış dünya çapında dikkatleri çekiyor ama buna rağmen kömür politikalarını sürdürmesi, Avustralya'nın ise önemli bir kömür ve LNG ihracatçısı olması dikkat çekiyor.
Ayrıca COP31, ABD'nin resmi katılımının olmadığı bir dönemde gerçekleşiyor. Bu durum, dünyanın büyük ekonomilerinden ve tarihsel emisyon üreticilerinden birinin uluslararası iklim müzakerelerinden uzaklaşmasının sonuçlarını tartışma konusu haline getiriyor.
COP31 henüz yeni başladığı için sonuçlarını başarısız ya da başarılı ilan etmek erken. Ancak Türkiye'deki zirvenin karşı karşıya olduğu temel sorun açık: COP30'da üzerinde uzlaşılamayan fosil yakıtlardan çıkış yol haritasının nasıl ilerletileceği ve iklim taahhütlerinin somut uygulamalara nasıl dönüştürüleceği.
BM Genel Sekreteri António Guterres, 11 Kasım'da Antalya'da yaptığı konuşmada fosil yakıtlardan uzaklaşılması çağrısını yineledi. Brezilya Cumhurbaşkanı Lula da Silva ise iklim değişikliğinin dünya liderlerinin gündeminden kaybolduğunu savundu.
Öne çıkan reform önerileri arasında ise fosil yakıt şirketlerinin temsilcilerine yönelik çıkar çatışması kuralları, karar alma yöntemlerinin değiştirilmesi, zirvelerin küçültülmesi ve ülkelerin taahhütlerini uygulayıp uygulamadığını daha sıkı takip edecek mekanizmalar var.
Ancak reform savunucuları arasında bile COP sisteminin tamamen terk edilmesi konusunda uzlaşma yok. Çünkü mevcut sistem, özellikle küçük ada devletleri ve gelişmekte olan ülkeler için büyük ekonomilerle aynı müzakere masasında bulunabilecekleri az sayıdaki küresel platformdan biri olmaya devam ediyor.